3 nguyên tắc nuôi dạy con giúp trẻ hình thành động lực tự thân, biết chịu trách nhiệm và chủ động hơn mỗi ngày

Làm sao để con tự giác học bài, biết làm việc nhà, tự chăm sóc bản thân và có ý thức cố gắng hơn mà cha mẹ không phải ngày nào cũng hò hét, dọa nạt hay lấy phần thưởng ra để “dụ” con?

Đây là một trong những câu hỏi khiến rất nhiều ba mẹ mệt mỏi.

Vì thực tế, làm cha mẹ không chỉ mệt vì con học nhiều. Mệt hơn là cảm giác việc gì cũng phải nhắc. Học bài cũng nhắc. Dọn đồ cũng nhắc. Đánh răng, thay đồ, chuẩn bị sách vở, đi ngủ đúng giờ… tất cả đều như cần mẹ đứng phía sau thúc liên tục.

Nhiều người nghĩ rằng có những đứa trẻ sinh ra đã tự giác, còn có những đứa thì không. Nhưng dưới góc nhìn giáo dục, động lực tự thân không đơn giản là một tính cách bẩm sinh. Nó được hình thành dần dần từ cách cha mẹ giao tiếp, đặt kỳ vọng, trao trách nhiệm và đồng hành cùng con mỗi ngày.

Nói cách khác, con không tự nhiên mà biết tự giác. Con cần được lớn lên trong một môi trường gia đình đủ rõ ràng, đủ ấm áp và đủ nhất quán để học cách chịu trách nhiệm với chính mình.

Dưới đây là 3 nguyên tắc quan trọng cha mẹ có thể áp dụng.

1. Hiệu ứng Pygmalion: Con Dễ Trở Thành Người Mà Cha Mẹ Tin Con Có Thể Trở Thành

Trong tâm lý học có một khái niệm gọi là hiệu ứng Pygmalion. Hiểu một cách đơn giản, kỳ vọng của người lớn có thể ảnh hưởng đến cách một đứa trẻ nhìn nhận chính mình, từ đó ảnh hưởng đến hành vi thực tế của trẻ.

Nếu mỗi ngày con thường xuyên nghe những câu như:

“Sao con lười thế?”
“Sao con bừa bộn thế?”
“Sao nói mãi mà con không hiểu?”
“Sao lúc nào con cũng quên?”

Lâu dần, con rất dễ tin rằng mình đúng là một đứa trẻ lười, bừa bộn, kém cỏi hoặc vô trách nhiệm. Khi đã tin như vậy, con có xu hướng cư xử đúng với cái nhãn mà người lớn gắn cho mình.

Vì vậy, thay vì dán nhãn tiêu cực, cha mẹ có thể thử giao tiếp với con bằng một niềm tin tích cực hơn.

Khi con làm bài chưa ra, thay vì sốt ruột nói:

“Dễ vậy mà không biết à?”

Cha mẹ có thể nói:

“Con thử nghĩ thêm một chút nữa xem. Mẹ tin là con có thể tìm ra cách.”

Khi con chưa chịu làm bài, thay vì quát:

“Ngồi vào bàn ngay!”

Có thể đổi thành:

“Mẹ tin một người có trách nhiệm như con sẽ biết mình cần hoàn thành bài trước khi đi ngủ.”

Khi phòng con bừa bộn, thay vì nói:

“Con bừa quá!”

Có thể nói:

“Mẹ nghĩ một người gọn gàng như con sẽ biết cách sắp xếp lại góc này để tối ngủ dễ chịu hơn.”

Những câu nói này nghe có vẻ nhỏ, nhưng thật ra cách cha mẹ gọi tên con rất quan trọng. Khi con được nhìn nhận như một đứa trẻ có trách nhiệm, con sẽ có xu hướng muốn hành động để xứng đáng với niềm tin đó.

Tất nhiên, chỉ nói một lần sẽ không thể khiến con thay đổi ngay. Nhưng nếu mỗi ngày cha mẹ bớt dán nhãn xấu và thay bằng kỳ vọng tích cực, con sẽ dần xây dựng lại hình ảnh của chính mình.

2. Ranh Giới Trách Nhiệm: Việc Của Con, Con Cần Được Học Cách Chịu Trách Nhiệm

Một sai lầm rất dễ gặp trong nuôi dạy con là cha mẹ thương con quá nên ôm hết việc vào mình.

Con quên sách, mẹ vội mang đến trường.
Con không dọn phòng, mẹ dọn hộ cho nhanh.
Con chưa chuẩn bị đồ đi học, mẹ chuẩn bị sẵn.
Con lười làm việc nhà, mẹ làm luôn để khỏi mất thời gian.

Nhìn bên ngoài, cha mẹ có vẻ đang giúp con. Nhưng nếu việc này lặp lại quá nhiều, con sẽ học được rằng: việc của mình rồi cũng sẽ có người khác xử lý.

Dần dần, trẻ hình thành thói quen ỷ lại. Con không thấy cần phải chủ động, vì luôn có cha mẹ đứng sau sửa sai, nhắc nhở hoặc làm thay.

Vì vậy, trong gia đình cần có một nguyên tắc rõ ràng:

Việc của ai, người đó chịu trách nhiệm.

Con quên mang đồ đi học, con cần tự trải nghiệm cảm giác thiếu món đồ đó.
Con không dọn đồ chơi, con sẽ tự thấy khó chịu khi không tìm được món mình cần.
Con không chuẩn bị đồ đi bơi, con sẽ phải chấp nhận việc buổi đó không được tham gia trọn vẹn.

Đây được gọi là hậu quả tự nhiên.

Hậu quả tự nhiên không phải là hình phạt. Đó là cách để con nhìn thấy kết quả thật từ lựa chọn của mình. Khi con được trải nghiệm những “vết xước nhỏ” trong phạm vi an toàn, ý thức tự chủ của con mới bắt đầu được đánh thức.

Điều khó nhất đôi khi không nằm ở con, mà nằm ở cha mẹ.

Cha mẹ phải đủ bình tĩnh để không lao vào cứu con quá nhanh.
Đủ kiên nhẫn để con loay hoay.
Đủ vững để con hiểu rằng yêu thương không có nghĩa là mẹ sẽ làm thay phần trách nhiệm của con.

Mẹ vẫn có thể nhắc. Mẹ vẫn có thể hướng dẫn. Nhưng mẹ không nên biến mọi việc của con thành việc của mình.

3. Thấu Hiểu Nhu Cầu Ngầm Phía Sau Hành Vi Của Con

Có những lúc con không chịu học, không chịu dọn đồ, cáu gắt, trì hoãn hoặc chống đối. Nếu chỉ nhìn bề mặt, cha mẹ rất dễ kết luận rằng con lười, bướng hoặc thiếu ý thức.

Nhưng trong nhiều trường hợp, phía sau mỗi hành vi của trẻ thường có một nhu cầu ngầm nào đó chưa được nói ra.

Con không chịu học có thể không phải vì con lười, mà vì con sợ sai.
Con trì hoãn có thể vì bài quá khó, con không biết bắt đầu từ đâu.
Con không chịu dọn đồ có thể vì con đang mệt, hoặc con đang muốn mẹ làm cùng như một cách kết nối.
Con cáu gắt có thể vì con chưa biết diễn đạt cảm xúc của mình bằng lời.

Khi hiểu như vậy, cha mẹ sẽ bớt phản ứng vội hơn.

Thay vì hỏi:

“Sao con cứ như vậy mãi?”

Cha mẹ có thể thử hỏi:

“Con đang thấy khó ở đâu?”
“Phần nào làm con ngại nhất?”
“Con muốn mẹ ngồi cùng một lúc không?”
“Nếu chia nhỏ việc này ra, mình nên bắt đầu từ đâu?”
“Theo con, nếu để đến mai thì chuyện gì sẽ xảy ra?”

Những câu hỏi này không làm mất đi kỷ luật. Ngược lại, nó giúp con cảm thấy an toàn hơn để nói thật. Khi con nói ra được điều đang mắc kẹt, cha mẹ mới biết nên hỗ trợ con ở đâu, thay vì chỉ đứng ngoài phán xét hành vi.

Thấu hiểu không có nghĩa là nuông chiều. Thấu hiểu là nhìn sâu hơn vào nguyên nhân phía sau hành vi, để cha mẹ có cách đồng hành đúng hơn.

Mềm Mỏng, Cứng Rắn Và Thấu Hiểu: 3 Trạng Thái Cần Có Khi Nuôi Dạy Con

Nuôi dạy con không thể chỉ mềm. Nhưng cũng không thể chỉ cứng.

Nếu cha mẹ quá mềm, con dễ thiếu ranh giới.
Nếu cha mẹ quá cứng, con dễ sợ hãi, chống đối hoặc thu mình.
Nếu cha mẹ chỉ tập trung vào hành vi mà không thấu hiểu cảm xúc, con sẽ cảm thấy mình không được lắng nghe.

Vì vậy, một mô hình phù hợp hơn là:

Mềm mỏng – Cứng rắn – Thấu hiểu.

Mềm mỏng để con cảm thấy được yêu thương.
Cứng rắn để con hiểu ranh giới và trách nhiệm.
Thấu hiểu để cha mẹ không nhìn con chỉ qua một hành vi nhất thời.

Cha mẹ có thể gần con, quan sát con, hiểu con, nhưng không áp đặt con phải đi đúng từng bước mình muốn. Cha mẹ có thể đồng hành, nhưng không sống thay. Cha mẹ có thể yêu thương rất nhiều, nhưng vẫn để con tự chịu trách nhiệm với phần việc của mình.

Kết Luận

Tự giác không tự nhiên mà có. Nó được hình thành từ những lần con được cha mẹ tin tưởng, được thử, được sai trong giới hạn an toàn và được tự trải nghiệm kết quả từ lựa chọn của mình.

Điều cha mẹ cần làm không phải là đứng sau con cả đời để nhắc nhở, thúc ép hay kiểm soát từng việc nhỏ.

Điều quan trọng hơn là tạo ra một môi trường đủ yêu thương, đủ rõ ràng và đủ nhất quán để con dần hình thành động lực tự thân.

Sau cùng, mục tiêu không phải là nuôi một đứa trẻ lúc nào cũng răm rắp nghe lời.

Mục tiêu là giúp con lớn lên thành một người biết tự chịu trách nhiệm, biết cố gắng vì chính mình và luôn hiểu rằng: cha mẹ ở đó để đồng hành, không phải để kiểm soát.